Interview voor de Vrije Academie: Karin Haanappel over het Impressionisme

Vrije Academie docente Karin Haanappel over het Impressionisme

interview karin haanappel vrouwelijke impressionisten

L’Impressionnisme? C’est féminine!

Docente Karin Haanappel studeerde Algemene Letteren en Kunstgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht, waar zij in 1994 afstudeerde op het oeuvre van de Franse beeldhouwster Camille Claudel (1864-1943). Sindsdien doet zij onderzoek naar de (vergeten) vrouwelijke kunstenaars en brengt deze in haar colleges, lezingen, boeken en artikelen onder de aandacht. In 2009 richtte zij het Instituut voor Vrouwelijke Kunstgeschiedenis op en in 2012 publiceerde zij het baanbrekende boek Herstory of Art. Voor de Vrije Academie verzorgt zij al jaren colleges, studiedagen en lezingen over vrouwelijke kunstenaars.

Welke rol speelt het impressionisme in jouw werk?

De tweede helft van de negentiende eeuw en het fin-de-siècle heeft altijd een aantrekkingskracht op mij gehad. Dit zijn tevens de jaren waarin het impressionisme in Frankrijk is geboren en groot geworden. Tijdens het onderzoek voor mijn biografie over Camille Claudel (verschijnt medio 2016) heb ik ontdekt dat veel vrouwelijke kunstenaars ware pioniers zijn geweest. Zo is Claudel zonder twijfel toonaangevend geweest binnen de Art Nouveau. Mijn volgende biografie gaat over de vrouwelijke impressionist Berthe Morisot. Interessant om te ontdekken dat de kunstcriticus Gustave Geffroy in 1881 schrijft: “Niemand vertegenwoordigt het impressionisme met meer talent en meer autoriteit dan Berthe Morisot”.

Bien-fini op de jaarlijkse Salon

In negentiende-eeuws Parijs is het gebruikelijk dat kunstenaars hun werk insturen voor de jaarlijkse Salon (l’exposition). Succes op de Salon betekent doorgaans ook een succesvolle carrière. Wanneer mannelijke kunstenaars impressionistisch werk inleveren, wordt dit veelal afgewezen door de juryleden omdat het volledig indruist tegen de academische werkwijze. De schilderijen zijn niet ‘bien-fini’ geschilderd, maar hebben een losse penseelvoering, een licht kleurgebruik en tonen een vluchtige impressie van het moment. Het werk van vrouwelijke impressionisten daarentegen wordt juist wel toegelaten, maar om verkeerde redenen. Sinds 1607 was het vrouwen verboden om onderwijs te genieten aan kunstacademies. Om te bewijzen dat vrouwen ‘in de schets zijn blijven hangen’ en daarom geen perfectie kunnen bereiken besluit de jury hun werk juist te tonen op de Salon zodat het publiek kan zien dat genialiteit geen vrouwelijke kwaliteit is. Ironisch om te constateren dat het publiek deze schilderijen juist geweldig vindt en graag koopt.

Wat spreekt jou het meest aan in het impressionisme?

Het impressionisme toont vaak een bepaalde joie de vivre of om de woorden van Auguste Renoir aan te halen: “De wereld is een feest van kleur. Er is al ellende genoeg in de wereld, waarom deze ook nog op het doek zetten?” Naast dat is het impressionisme een schitterende verbeelding van de tijdgeest waarin de kunstenaars leefden. Het alledaagse in plaats van historische taferelen zijn het onderwerp. Daardoor is het mogelijk om bijvoorbeeld aan de hand van schilderijen het Parijs van Haussmann binnen te wandelen, de huizen van haute bourgeoisie te verkennen, van het uitgangsleven te genieten of pittoreske dorpjes te bezoeken.

Kennen we in Nederland ook impressionistische schilders?

Zeker weten, het impressionisme is een internationale stroming en ook Nederland kent vertegenwoordigers. Bekende namen zijn Jongkind, Mauve, Breitner, Israëls en de gebroeders Maris om er een paar te noemen. En niet te vergeten vrouwelijke impressionisten zoals Arina Hugenholtz of Wally Moes. Het Singer Museum in Laren heeft fraaie werken van deze dames in hun eigen collectie.

Wat is jouw lievelingsschilderij?

Ik heb niet echt een lievelingsschilderij of een lievelingsschilder. Maar als ik er dan toch een zou moeten kiezen, dan wordt het een schilderij van Eva Gonzalès: Het ontwakenuit 1877/78. Het werk bevindt zich in de Kunsthalle in Bremen en heeft mijn aandacht vanaf het eerste moment getrokken. De dromerige blik waarmee de net ontwaakte jonge vrouw voor zich uitstaart in de schemering van ochtend vind ik perfect gevangen door de kunstenares.

Klik hier om het interview op de website van de Vrije Academie te lezen.

VOORJAAR 2016 

Korte collegereeks Les Femmes Impressionnistes in Amsterdam, Utrecht en Den Bosch 

collegereeks vrouwelijke impressionisten by karin haanappel

De (vergeten) vrouwelijke impressionisten door Karin Haanappel

Halverwege de negentiende eeuw ontstaat in Parijs een artistieke beweging in de schilderkunst die volledig indruist tegen de academische werkwijze. De schilderijen zijn niet ‘bien-fini’ geschilderd maar hebben een losse penseelvoering, een licht kleurgebruik en tonen een vluchtige impressie van het moment. Vanaf 1874 wordt deze beweging aangeduid met de term impressionisme. Vrouwen als Berthe Morisot (1841-1895), Mary Cassatt (1844-1926)  en  Eva Gonzalès (1847-1883)  hebben ook een belangrijk deel uitgemaakt van Les Impressionistes.

Tijdens deze korte collegereeks van Karin Haanappel hoort u over deze drie vrouwelijke impressionisten, aangevuld met de minder bekende Marie Bracquemond (1840-1916). We nemen het leven & oeuvre van deze vier vrouwen onder de loep en plaatsen het in de context van de tijd waarin zij leefden.

Bij de groep impressionisten denken we onwillekeurig aan mannelijke schilders: Monet, Renoir, Degas, Sisley, Pissarro, … etc. Dat ook vrouwen deel uitmaakten van deze Parijse beweging is veel minder bekend. Vanaf het begin heeft Berthe Morisot (1841-1895) deel uitgemaakt van Les Impressionistes. Zij was niet alleen één van de belangrijkste vertegenwoordigers, maar kan ook gezien worden als een pionier van het impressionisme. Ook de Amerikaanse Mary Cassatt (1844-1926) heeft een belangrijke rol gespeeld. Naast haar vernieuwende werk stimuleerde zij Amerikaanse verzamelaars om werk van de impressionisten te kopen. Dankzij haar is het impressionisme populair geworden in de Verenigde Staten. De helaas jong gestorven Eva Gonzalès (1847-1883) is tegenwoordig bekend als de enige leerlinge van Edouard Manet, maar zij was zoveel meer dan dat. Onderzoek wijst zelfs uit dat zij, net als Berthe Morisot die met Manets broer trouwde, een grote inspiratiebron is geweest voor Manet en hij door hen impressionistisch is gaan schilderen! De minder bekende Marie Bracquemond (1840-1916) heeft het impressionisme altijd vurig aangehangen. Zij heeft aan verschillende tentoonstellingen deelgenomen en haar werk verdient het om weer voor het voetlicht geplaatst te worden.

Elisabeth Sonrel ontdekt, lees meer op weblog Arte delle Donne

Afgelopen woensdag toen ik mijn les over Art Nouveau posters & affiches aan het voorbereiden was en op zoek ging naar HR afbeeldingen via google, kwam ik op een Franse website vol prachtige afbeeldingen. Ineens zag ik haar naam: Elisabeth Sonrel, het stond geschreven tussen Alphonse Mucha, Jules Chéret, Henri Toulouse-Lautrec…..

7316948278_9a4e44f9ce_o

Gefascineerd door het feit dat er een vrouwelijke Art Nouveau kunstenaar rond 1900 werkzaam was geweest, ben ik me verder gaan oriënteren. Al snel kwam ik erachter dat haar werk erg populair was in het Fin-de-Siècle en de laatste 20 jaar weer aan belangstelling toeneemt. Haar werken doen het goed bij de internationale veilinghuizen, al leveren ze (nog) geen hoofdprijzen op. De informatie rondom haar persoon is summier en soms ook foutief. Sotheby’s laat haar geboren worden in het jaar 1874 (dat klopt) en sterven in 1974 (dat klopt niet, zij stierf in 1953). Renoir Fine Art Inc. heeft een biografie over haar gepubliceerd en schrijft dat zij leerlinge is geweest van Jules Lefvbre (dat klopt) aan de Académie des Beaux-Arts. Dat laatste kan niet kloppen want de Académie was destijds nog niet toegankelijk voor vrouwelijke leerlingen. In mijn boek ‘Herstory of Art‘ staat dat uitgelegd. Omdat ik weet dat Lefvbre ook gedoceerd heeft aan de Académie Julian (die wel open stond voor vrouwen) heb ik daar in het archief gekeken of Elisabeth Sonrel genoemd werd. En voilà: zij is in 1892 afgestudeerd aan de Académie Julian en haar ‘meesterwerk’ wordt nog steeds bewaard in het Musée des Beaux-Arts in Tours, haar geboorteplaats.

kalender 1904 Elisabeth Sonrel

Haar werk spreekt mij enorm aan en maakt mij erg nieuwsgierig naar de persoon erachter. Diezelfde dag heb ik nog een artikel over haar geschreven en geplaatst op mijn weblog Arte delle Donne: http://artedelledonne.wordpress.com/2013/01/30/elisabeth-sonrel-een-art-nouveau-kunstenares/

Gisteren heb ik de les over Art Nouveau posters & affiches gegeven en mijn studenten waren erg enthousiast over Elisabeth Sonrel, net als veel mensen die mijn artikel op Arte delle Donne hebben gelezen en vervolgens mailen dat ze meer willen weten over deze vrouw en haar prachtige kunst! Een extra stimulans om me verder in deze vrouw te verdiepen, haar werken te zoeken, haar biografie compleet te maken en uiteindelijk te publiceren in een mooi boek. Na het lanceren van mijn boek over Camille Claudel (1864-1943) is de weg vrij voor Elisabeth Sonrel (1874-1953).

© 2013 Karin Haanappel

Nieuwe website over vrouwelijke kunstenaars

Een nieuwe tijd vraagt om een nieuwe website 😉
In de zomer van 2009 richtte ik het Instituut voor Vrouwelijke Kunstgeschiedenis op, vandaag heeft dit instituut een extra website gekregen. Hierop is het actuele aanbod in Nederland en België terug te vinden van kunsthistorici die cursussen en lezingen geven over vrouwelijke kunstenaars of waar de verhouding man/vrouw redelijk in balans is.

tegelwijheid Herstory of Art

Het Instituut voor Vrouwelijke Kunstgeschiedenis doet onderzoek naar de rol van vrouwelijke kunstenaars binnen de algehele kunstgeschiedenis. Doel is de vrouwelijke kunstenaars een (grotere) plaats te geven in de canon van de geschiedenis der kunsten zodat duidelijk wordt dat kunst van meet van aan gemaakt is door mannen én vrouwen. Op 8 maart 2012 is het boek ‘Herstory of Art’ van kunsthistorica Karin Haanappel verschenen,  waarbij een eerste stap is gezet naar de egaliteit in de kunstgeschiedenis. Het Instituut voor Vrouwelijke Kunstgeschiedenis verzorgt ook onderwijs in de vorm van studiedagen, cursussen, lezingen, workshops, excursies en reizen.

Deze website heeft tot doel het actuele aanbod van cursussen en lezingen over vrouwelijke kunstenaars in Nederland en België meer bekendheid te geven. Wanneer de cursussen en lezingen afgelopen zijn, komen zij in het archief van deze website. Staat jouw activiteit er niet bij, stuur dan even een email naar info@vrouwelijkekunstenaars.nl

www.vrouwelijkekunstenaars.wordpress.com voor het actuele aanbod van cursussen en lezingen over vrouwelijke kunstenaars in Nederland en België (of waar de verhouding man/vrouw redelijk in balans is).

Berthe Morisot in de spotlights op weblog Arte delle Donne

Niemand vertegenwoordigt het impressionisme met meer talent en met meer autoriteit dan Berthe Morisot….. Dat zijn de woorden die kunstcriticus Gustave Geffroy in 1881 schreef. Geffroy hoorde tot de groep critici die zich vanaf het begin positief uitliet over het impressionisme. Het is interessant om te zien hoe hij Morisot op waarde weet te schatten terwijl men vandaag de dag amper met haar werk bekend is. Dat ligt noch aan Geffroy, noch aan Morisot maar heeft alles te maken met de male gazewaarmee de canon van de kunstgeschiedenis, gecreëerd in het midden van de 19e eeuw, in latere tijden is aangevuld.

 

In mijn boek ‘Herstory of Art’ (2012) heb ik duidelijk gemaakt waarom vrouwelijke kunstenaars vaak in de vergetelheid zijn geraakt of in de schaduw bleven staan van ‘de grote meesters’. Immers, de kunstgeschiedenis is hoofdzakelijk gericht op ‘dead white male artists’. Het is nog steeds overduidelijk zijn verhaal (his story) dat de canon van de kunstgeschiedenis bepaalt. ‘Herstory of Art’ toont aan dat het noodzakelijk is om de kunstgeschiedenis aan te vangen met de vroegste kunstuitingen in de oude steentijd. Niet alleen wordt dan zichtbaar dat vrouwelijke kunstenaars evengoed een essentiële rol hebben gespeeld in de ontwikkeling van de kunsten en geenszins in de marges van de kunstgeschiedenis staan, ook wordt duidelijk dat vrouwelijke kunstenaars volop meebewegen op gelijke voet met mannelijke kunstenaars……..

Lees verder: http://artedelledonne.wordpress.com/2012/10/28/berthe-morisot-de-impressionist-onder-de-impressionisten/

Artemisia Gentileschi in Parijs op weblog Arte delle Donne

Tot 15 juli 2012 zijn haar werken te bewonderen in Musée Maillol in Parijs. Artemisia Gentilschi (1593-1652) is La Donna Caravaggista van de Italiaanse barok. Een bewogen leven en gepassioneerde kunstwerken kenmerken haar persoon. Zeer de moeite waard om een bezoek te brengen aan de tentoonstelling en met eigen ogen de kracht van haar schilderijen (een geweldige symbiose van compositie en kleur) te aanschouwen. Op mijn weblog Arte delle Donne heb ik een blog over haar geschreven en ook een paar interessante (Franstalige) video’s over de tentoonstelling toegevoegd.

Lees meer over Artemisia Gentileschi in Parijs: http://artedelledonne.wordpress.com/2011/07/14/parijs-najaar-2011-artemisia-gentileschi/

Recensies van mijn boek op weblog Herstory of Art

‘Herstory of Art’ is nog geen twee maanden oud en heeft al schitterende recensies ontvangen!! Buiten de vele mails die ik van lezers heb mogen ontvangen waarin zij in enthousiaste woorden hun lof uitspreken over mijn boek, zijn er ook twee recensies in de media geplaatst. Een bij bol.com door literatuurhistorica drs. Martine Kouwenhoven uit Antwerpen en een NBD|Biblion recensie door drs. J.M.L.E. de Koning.

Beide recensies zijn na te lezen op mijn weblog Herstory of Art

Mijn adoptie van Judith Leyster

Onlangs las ik op Facebook over het project 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis: beroemde, beruchte, opmerkelijke, geliefde, slechte, spraakmakende en invloedrijke vrouwen gebundeld in een vuistdik naslagwerk…… Onder redactie van dr. Els Kloek zal dit boek in februari 2013 verschijnen als het tastbare, gedrukte naslagwerk van het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (DVN). Met het DVN was ik wel bekend, dat er nu ook een gedrukte versie gaat komen met evenzoveel biografieën (ca. 1200 pagina’s en ruim 1000 afbeeldingen) is fantastisch nieuws. Om dit project financieel te kunnen dragen, is een crowdfundingscampagne gestart, waarbij het mogelijk is 1 van de 1001 vrouwen te adopteren. En dat heb ik gedaan: ik heb Judith Leyster geadopteerd en ben nu officieel haar meter.

Mijn motivatie voor deze vrouw staat vermeld op de website van 1001 Vrouwen: “Omdat Judith Leyster een belangrijke vrouwelijke kunstenaar uit de Hollandse 17e eeuw is en nog teveel in de schaduw staat van haar mannelijke collega-schilders. Als kunsthistorica ben ik al geruime tijd bezig de kunstgeschiedenis op een meer egalitaire wijze te belichten. Op 8 maart 2012 is mijn boek ‘Herstory of Art’ verschenen en daarin staat Judith Leyster uiteraard ook vermeld.”

Judith Leyster (1609-1660) werd in 1633 zelfstandig meesterschilder in het Haarlemse Sint-Lucasgilde en nam ook leerlingen aan. Haar zelfportret toont ons een ontspannen, zelfverzekerde vrouw met in haar linkerhand een palet en een enorme hoeveelheid penselen. Haar losse penseelvoering doet soms denken aan haar tijd- en plaatsgenoot Frans Hals. Wanneer men in latere tijden haar naam is vergeten, wordt veel van haar werk aan hem toegeschreven. Pas als aan het einde van de 19e eeuw haar monogram wordt ontcijferd – ineengevlochten letters J en L met een pijl naar rechts die uitmondt in een ster – wordt haar oeuvre herontdekt. In tegenstelling tot de meeste vrouwelijke kunstenaars was Leyster niet de dochter van een schilder. Haar vader had een bierbrouwerij die hij de Ley-star noemde, een naam die zij gebruikte en verwerkte in haar stermonogram.
In 1636 trouwde zij met de schilder Jan Miense Molenaer, de werken van haar hand dateren allemaal van voor haar huwelijk. Erna zou ze zich hebben beziggehouden met de opvoeding van de kinderen en de werkzaamheden van haar man, te weten schilderen en de kunsthandel.

Het oeuvre van Judith Leyster bestaat uit portretten, stillevens en vooral genrestukken (scènes uit het dagelijks leven). Deze schijnbaar realistische taferelen hebben vaak een moraliserende boodschap in zich. Een mooi voorbeeld van een genrestuk is ‘Man die een vrouw geld aanbiedt’ uit 1631. Het schilderij toont een vrouw die bij het licht van een walmende olielamp borduurwerk verricht. Haar voeten heeft zij op een stoofje, waarin het vuurtestje met brandende kooltjes duidelijk zichtbaar is. Een man met een bontmuts probeert haar aandacht te trekken door zijn linkerhand op haar schouder te leggen en met zijn rechterhand biedt hij haar geld aan. Zij negeert hem volledig en gaat op in haar werkzaamheden. Ook het feit dat haar voeten op het stoofje blijven, geeft aan dat zij niet in zal gaan op het oneerbare voorstel van de man. Met andere woorden, de vrouw is van zichzelf warm genoeg, het vuurtestje staat ook in het stoofje i.t.t. veel schilderijen van bijvoorbeeld Jan Steen, waar vrouwen vanuit een male gaze benaderd worden en het vuurtestje buiten het stoofje staat zodat voor iedereen duidelijk is dat deze vrouwen lijden aan erotische melancholie (minnepijn). Een luit in de buurt versterkt vaak nog de ziekte waar deze vrouwen aan lijden. In Leysters schilderij lijdt de vrouw duidelijk niet aan erotische melancholie. De morele standvastigheid van deze bordurende vrouw sluit perfect aan bij de protestantse deugdzaamheid van de kuise vrouw. Leyster onderscheidde zich niet alleen van haar mannelijke collega’s door haar female gaze, maar ook van haar vrouwelijke collega’s door haar voorkeur voor genrestukken in plaats van bloemstillevens, het gebruikelijke genre voor schilderende vrouwen.

Over Judith Leyster is natuurlijk nog veel meer te vertellen, zie o.a. haar lemma op de website van DVN. Of lees mijn boek ‘Herstory of Art’ daarin staat zij vermeld naast enkele van haar tijdgenoten. Wil je ook 1 van de 1001 vrouwen adopteren, ga dan naar www.1001-vrouwen.nl en maak een keuze……… Een van mijn vriendinnen heeft Lizzy Ansingh al geadopteerd!!

Nawoord
In februari 2013 is het boek 1001 Vrouwen verschenen. Tegelijkertijd is van 14 februari tot 20 mei 2013 een gelijknamige tentoonstelling te zien zijn bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam. Klik hier voor een video en hier voor foto’s van de opening op 14 februari 2013.

1001 vrouwen  foto: © Monique Kooijmans