De wereldtentoonstellingen van 1889 en 1900

Dit artikel is verschenen in En Route magazine (winternummer 2014).

Porte d'Expo 1889

De Eiffeltoren bestaat dit jaar 125 jaar. Gebouwd voor de Wereldtentoonstelling van 1889 zou het gevaarte eigenlijk maar twintig jaar overeind blijven, om vervolgens plaats te maken voor iets nieuws. Maar ‘La dame de fer’ bleek zeer geschikt als communicatietoren. Ze kreeg een antenne en mocht blijven staan. Inmiddels is zij hét symbool van Parijs. Veel andere bouwwerken van de ‘Expositions Universelles’ van 1889 en 1900 moesten wél wijken voor de moderniteit. Karin Haanappel maakte een reportage over deze verdwenen kunstschatten voor En Route.

In 1889 herdacht Frankrijk de 100e verjaardag van de bestorming van de Bastille, een gebeurtenis die beschouwd wordt als het startmoment van de Franse Revolutie. In de tussenliggende honderd jaar had Frankrijk heel wat politieke schommelingen doorgemaakt. Sinds 1871 was de Derde Republiek van kracht en tijdens de Exposition Universelle van 1889 moest deze Republiek, met een knipoog naar 14 juli 1789, uitbundig gevierd worden. De Franse Staat liet dan ook een monumentale toegangspoort bouwen die de triomf van de republiek moest symboliseren. De ontwerper van deze toegangspoort was Gustave Eiffel. Twee jaar eerder had hij de prijsvraag gewonnen die uitgeschreven was door het ministerie van handel en industrie en was zijn ontwerp uitgekozen om gerealiseerd te worden. Niet alleen voor die paar maanden van de wereldtentoonstelling, mais pour toujours, pour la République.

Palais_de_l'Industrie_-_Édouard_Baldus

Palais de l’Industrie
Het fenomeen van de wereldtentoonstelling dateert uit 1851. In dat jaar wordt in Londen de Great Exhibition of the Works of Industry of all Nations gehouden in het speciaal daarvoor ontworpen Crystal Palace, een gebouw dat volledig is opgetrokken uit gietijzer en glas. Het is in zeer korte tijd met geprefabriceerde onderdelen in elkaar gezet. Engeland toont zich hiermee prominent aan kop op het gebied van de industriële technologie. Uit de hele wereld is van alles bij elkaar gesleept om in dit wonderlijke gebouw te plaatsen, dat qua interieur een toonbeeld is van Victoriaanse cultuur.

Uiteraard kan Frankrijk dit gebeuren niet zomaar over zich heen laten gaan. In 1855 kondigt Keizer Napoleon III dan ook de Exposition Universelle aan. Net als Londen moet natuurlijk ook Parijs een ingenieus gebouw krijgen. Zo ontstaat het Palais de l’Industrie et des Beaux-Arts, tussen de Champs-Élysées en de Seine.

Na de expo van 1855 wordt het paleis gebruikt als tentoonstellingsruimte voor de jaarlijkse Salons, waar kunstenaars hun werken exposeren. Ook doet het dienst tijdens de wereldtentoonstellingen van 1867, 1878 en 1889, om vervolgens in 1897 te worden afgebroken. Parijs treft op dat moment de voorbereidingen voor de Exposition Universelle de 1900 en het Palais de l’Industrie moet plaatsmaken voor het Grand Palais en het Petit Palais, de pronkstukken van 1900 die tot op de dag van vandaag overeind staan.

1889_vuegeneral

1889
De wereldtentoonstelling van 1889 is een spectaculaire gebeurtenis en niet alleen vanwege de Eiffeltoren. Van 6 mei tot 31 oktober kunnen bezoekers kennismaken met de culturele en technologische hoogstandjes van West-Europa.  Ook het koloniale bezit van de diverse landen wordt tentoongesteld. Er is dan nog geen televisie en geen massatoerisme. Om de wereld te ontdekken moet je dus naar de wereldtentoonstelling, waar de wereld vanuit westers perspectief naar het publiek wordt gebracht.

Het zijn echter niet alleen objecten die geëxposeerd werden, ook dieren en mensen werden uitgestald. Op een terrein van ruim 50 hectaren – het Champ de Mars, het Trocadéro en de Esplanade des Invalides – kan het publiek in 1889 genieten van een industriële en exotische wereld die gepresenteerd wordt in diverse paviljoens en en-plein-air.

zoo-humain-jardin-dacclimation-paris-1895

Village Nègre
Om de bezoekers van het terrein bij het Champ de Mars naar de Esplanade des Invalides te brengen, rijdt er een speciale trein, ontworpen door de firma Decauville. Deze spoorlijn beslaat zo’n drie kilometer en is een favoriete attractie bij het publiek. Iedereen wil wel een ritje maken met dat ijzeren monster.

De trein is echter niet de topattractie van 1889. Dat is de Village Nègre aan de voet van de Eiffeltoren, waar meer dan 400 indigènes (inboorlingen) uit Frans koloniaal gebied worden geëxposeerd in een soort etnologische dierentuin. Deze mensen, die als sauvages (wilde dieren) worden beschouwd, bevinden zich achter hekken en kunnen bekeken en gevoerd worden. Hun handelingen worden gadegeslagen en vaak ook bespot.

Les Zoos Humains ontstaan in de jaren zeventig van de 19e eeuw. Ze zijn niet alleen bedoeld als entertainment, maar vooral om de superioriteit van het blanke ras te onderstrepen. Wetenschappelijk antropologisch onderzoek moet aantonen dat er een hiërarchie van menselijke rassen bestaat, waarbij het blanke ras de ranglijst aanvoert. Om het publiek van deze gedachte te doordringen, gaan Les Zoos Humains deel uitmaken van de wereldtentoonstellingen. Parijs is zeker niet de enige stad waar het imperialisme zich laat gelden, al is de Expo van 1889 wel een van de eerste met een Village Nègre. Hoewel we deze menselijke dierentuinen in de context van die tijd moeten plaatsen, krijgen de woorden liberté, égalité et fraternité hier een wrange bijsmaak.

galerie des machines 1889

Galerie des Machines
Het indrukwekkendste paviljoen in 1889 is zonder twijfel de Galerie des Machines. Met een spanwijdte van ruim 110 meter en een hoogte van meer dan 43 meter is het niet te missen op het uiteinde van het Champ de Mars. Het gebouw bevindt zich vlak voor de École Militaire en is uit gietijzer en glas vervaardigd. Een dergelijke spanwijdte is volledig nieuw en overtreft alle voorgaande glas-ijzerconstructies. Net als bij de Eiffeltoren wordt ook voor de Galerie des Machines gebruik gemaakt van een techniek die tot dan toe uitsluitend is gebruikt voor bruggen en treinstations. Frankrijk triomfeert, niet alleen als republiek, maar ook in de industriële techniek. Schrijver Joris- Karl Huysmans is zo onder de indruk van de Galerie des Machines dat hij het gebouw ‘La Cathédrale du XIXe Siècle’ noemt. Tot de sloop in 1909 is het pronkstuk het grootste metalen gebouw in Europa. Het wordt uiteindelijk afgebroken omdat de stad Parijs weer vrij zicht over het Champ de Mars wil hebben.

palais beaux arts 1889

Palais des Beaux-Arts
Andere gebouwen die in 1889 indruk maken zijn het Palais des Beaux-Arts en het Palais des Arts Libéraux, allebei ontworpen door Jean-Camille Fromigé. Vanuit de Eiffeltoren gezien, zijn deze tweelinggebouwen parallel aan elkaar geplaatst richting de industriehallen. Monumentale trappen leiden naar de ingangen onder de koepels. Deze veelkleurige koepels zijn een prachtige uitdrukking van de op hand zijnde art nouveau stijl; meer dan zeshonderd geglazuurde tegels in blauw en topaastinten sieren elke koepel. Ook deze paleizen verdwijnen in 1897 om plaats te maken voor bouwwerken van de wereldtentoonstelling van 1900.

porte de la place de la concorde 1900

Porte de la Place de la Concorde
Paviljoens zoals de Galerie des Machines en de kunstpaleizen hebben de weg vrijgemaakt voor een nieuwe kunst, die zich in de daaropvolgende jaren steeds duidelijker manifesteert en tijdens de wereldtentoonstelling van 1900 een voldongen feit wordt. In 1895 opent de Franse kunsthandelaar Siegfried Bing zijn Gallerie de l’Art Nouveau en op de Expo van 1900 heeft hij een eigen paviljoen. Al snel wordt duidelijk dat nagenoeg alle Europese landen een variant van de art nouveau tonen, die zij jugendstil, modern style, modernismo of secession noemen. In de architectuur heeft men gebroken met historiserende neostijlen en qua decoratie is men niet schuw van weelderigheid en kleur. Een zeer fraai voorbeeld hiervan is de Porte de la Place de la Concorde. Deze belle époque-toegangspoort leidt via een park langs de Seine naar de Nouvelle Avenue, waar twee schitterende paleizen als onbetwiste hoogstandjes tegenover elkaar zijn geplaatst: het Grand Palais en het Petit Palais.

Paris_Exposition_moving_sidewalk,_Paris,_France,_1900_-_S03_06_01_014_image_9893

Lopende banden
De wereldtentoonstelling van 1900 wordt gehouden van 14 april tot 12 november en trekt ruim 50 miljoen bezoekers! Voor Parijs is het de vijfde keer binnen een halve eeuw dat er een Exposition Universelle wordt georganiseerd. De Expo moest alle vorige edities overtreffen en is zonder meer het hoogtepunt van het fin de siècle. Enerzijds blikt men terug naar het verleden – vooral naar de verworvenheden van de 19e eeuw – anderzijds kijkt men vooruit naar de ontwikkelingen en vernieuwingen van de twintigste eeuw. Wereldtentoonstellingen zijn inmiddels een ware pelgrimage van de moderne tijd geworden.

Net als in 1889 worden de bezoekers van de ene kant van de expo naar de andere kant vervoerd. Graag wil men tijdens de opening op 14 april gebruik maken van het nieuwste vervoersmiddel, de metro, maar dat lukt helaas niet. Pas op 19 juli 1900 rijden de eerste wagons tussen Porte Vincennes en Porte Maillot. Wel op tijd gereed is het driedubbele trottoir tussen de het Champ de Mars en de Esplanade des Invalides. Hierop kan men uiteraard lopen, maar ook op één van de twee ingevoegde lopende banden stappen die, uiteraard in verschillende snelheden, de mensen over het terrein vervoeren. Deze lopende banden zijn, evenals de roltrap, een van de nieuwste technologische uitvindingen.

1900-vue-generale

 Le Vieux Paris
Terwijl de bezoekers zich over de trottoirs voortbewegen, passeren zij Le Vieux Paris. In 1852 had Keizer Napoleon III namelijk opdracht gegeven aan baron Haussmann om het oude, middeleeuwse Parijs om te vormen tot een nieuwe, moderne stad. Alles werd op z’n kop gezet, geen wijk bleef onaangetast. Vele huizen werden onteigend en gesloopt om plaats te maken voor brede avenues en grote boulevards, waarlangs statige gebouwen verrezen. Ook kwamen er nieuwe tuinen en parken.

Door Haussmanns rigoureuze aanpassingen is Parijs anno 1900 een stad die la vie moderne uitademt, een ware metropool. De kronkelige middeleeuwse straatjes met de vakwerkhuizen zijn voorgoed verleden tijd, behalve tijdens de wereldtentoonstelling, waar men nog één keer terugblikt op Le Vieux Paris: vakwerkhuizen keren voor de duur van enkele maanden terug en figuranten lopen rond in middeleeuwse kostuums.

Het contrast tussen het oude Parijs en de belle époque-gebouwen is echter groot. Een van de fraaiste decoraties op de Expo is het Château de l’Eau, een droomdecor dat zich voor het Palais de l’Électricité bevindt, op het Champ de Mars. Het water stroomt vanuit een drie meter hoge grot naar beneden in een bassin van bijna tien meter breed, waar diverse fonteinen het weer in de lucht sproeien: l’Humanité conduite par le Progrès, s’avançant vers l’Avenir.

Le_Chateau_d'eau_and_plaza,_Exposition_Universal,_1900,_Paris,_France

 Het einde van de belle époque
De toekomstgedachte heerst bij velen die naar de Exposition Universelle van 1900 komen. Zo ook bij kunstenaars als beeldhouwer Auguste Rodin. De Franse staat heeft hem niet uitgenodigd om tijdens de Expo in het Grand Palais te exposeren. Met steun van vrienden en kennissen laat hij daarom een eigen paviljoen bouwen op de Place de l’Alma, waar hij een overzichtstentoonstelling van zijn eigen werken presenteert: tekeningen, sculpturen en foto’s. Door de grote internationale toeloop op de wereldtentoonstellingen is dit hét moment waarop Rodin bij het grote publiek bekend raakt. Vooral rijke Amerikaanse verzamelaars sluiten hem in hun armen en zorgen ervoor dat hij wereldfaam verwerft.

Na afloop van de wereldtentoonstelling laat Rodin het Pavillon de l’Alma verplaatsen naar de tuin van zijn huis in Meudon, de Villa des Brillantes, om het als atelier te kunnen gebruiken. In 1925 wordt het afgebroken. Rodin is dan reeds overleden en de belle époque is ook passé. De art déco heeft haar intrede gedaan en Parijs is veranderd in La Cité des Années Folles …

© 2014 Karin Haanappel

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s