150 jaar Gustav Klimt

Op 14 juli 2012 is het precies 150 jaar geleden dat Gustav Klimt werd geboren. Reden voor de stad Wenen om dit uitvoering te herdenken met exposities in diverse musea. Immers, Klimt heeft nagenoeg zijn hele leven doorgebracht in de Oostenrijkse hoofdstad en Wenen is met recht trots op deze kunstenaar. Dat is niet altijd zo geweest want tijdens zijn leven was Klimt zowel omstreden als succesvol. Tegenwoordig wordt hij gezien als een van de centrale figuren van het Weense Fin-de-Siècle, het tijdperk dat met de Secession-beweging het begin van de moderne kunst inluidde.

  

Gustav Klimt werd geboren als tweede van zeven kinderen in het dorp Baumgarten, in het buitengebied van Wenen. Al snel trokken zijn ouders naar de stad Wenen en woonden achtereenvolgens op verschillende adressen. Gustav en zijn broers en zussen groeiden op in een Wenen dat grote veranderingen onderging. In 1857 had keizer Franz-Joseph opdracht gegeven tot de sloop van de oude stadsmuren en grachten. Op deze plek liet hij een cirkelvormige boulevard aanleggen: de Ringstraße. Langs de boulevard moesten imposante gebouwen komen die de glorie van het Habsburgse Rijk zouden symboliseren. De Ringstraße was overduidelijk bedoeld als pronkstuk en deed beslist niet onder voor de ‘Hausmanniaanse’ veranderingen in Parijs die gelijktijdig plaatsvonden in opdracht van keizer Napoleon III.

Gustav Klimt groeide op in een hecht gezin dat het niet altijd even breed had. Zijn leven lang zal het contact met ouders, broers en zussen heel goed zijn. Met veel inspanningen en opofferingen lukte het zijn ouders om hun begaafde zoon Gustav naar de Kunstgewerbeschule te laten gaan, de latere hogeschool voor toegepaste kunst. Al snel bevond hij zich in het gezelschap van een grote groep kunstenaars die meewerkten aan de decoratie van de zojuist neergezette gebouwen aan de Ringstraße. Een van zijn bekendste werken uit deze tijd is het schilderij van het oude Burgtheater (1888/89).

Samen met zijn broer Ernst en met Franz Matsch richtte hij de ‘Künstler-Compagnie’ op, die tien jaar lang in Wenen en in de hele Donaumonarchie meewerkte aan de decoratie van paleizen, villa’s, theaters en musea.  Na de dood van zijn broer Ernst begon de werkgroep uit elkaar te vallen. Ondertussen was Gustav Klimt het decoreren van gebouwen in een historiserende stijl ontgroeid en onder invloed van het symbolisme zocht hij naar een eigen vormentaal, die het hem mogelijk maakte zielenlandschappen te vervaardigen die ontstaan uit donkere gevoelens en hoopvolle droombeelden…… Zijn zoektocht paste precies in de tijdgeest van het Weense fin-de-siècle waar alle kunsten zochten naar nieuwe wegen.

 

In 1897 richtte Klimt met o.a. Hoffmann, Olbrich, Wagner en Moser de Wiener Secession op. Het was een afsplitsing (=secessie) van het Wiener Künstlerhaus, waar het traditionalisme (de historiserende, academische stijl) hoog werd gehouden. De Wiener Secession wilde geen traditie meer en liet zich inspireren door voorgangers in Berlijn en in München, waar al eerder secessiebewegingen waren opgericht. Binnen enkele jaren slaagden zij erin de stad te moderniseren en als kunstcentrum een nieuwe eeuw binnen te leiden. De Wiener Secession organiseerde vanaf 1898 tentoonstellingen en gaf het tijdschrift Ver Sacrum uit. Met het tijdschrift wilde men niet alleen het publiek van de activiteiten van de Wiener Secession op de hoogte stellen, maar ook hun standpunten formuleren in actuele artistieke en kunstpolitieke kwesties. De pers was lovend over de eerste tentoonstelling, waar ook werk van buitenlandse kunstenaars als Puvis de Chavannes en Rodin te zien was. Zo’n tentoonstelling is er in Wenen nog nooit geweest. Een tentoonstelling namelijk die inderdaad de kunst van tegenwoordig, de grote internationale ontwikkelingen in de kunst laat zien, aan de hand van een hele serie van de meest karakteristieke meesterwerken. Geen belegen, uit musea betrokken werken, maar vruchten van de meest tegenwoordige tijd, waarvan de oogst jaarlijks te zien is in de meer westelijk gelegen kunststeden, terwijl wij er alleen maar over in de krant kunnen lezen….

 

Al snel werd besloten een eigen gebouw te betrekken. De stad Wenen stelde niet ver van de Karlsplatz bouwgrond ter beschikking voor de periode van 10 jaar. Na afloop van deze termijn moest het gebouw worden afgebroken en de bouwgrond zou weer worden afgestaan aan een nieuw project (dit is overigens nooit gebeurd want het gebouw is nog steeds te bezichtigen). Olbrich kreeg de opdracht voor het ontwerp en binnen 6 maanden was de bouw voltooid. Doordat alle bij de bouw betrokken kunstenaars belangenloos meewerkten, bleven de bouwkosten beperkt tot omgerekend ca. 30.000 euro. Met de buitenkant van het gebouw wilde men de symbolische betekenis ervan als tempel van de kunst benadrukken: op elkaar geplaatste kubussen en rechthoekige elementen werden bekroond door een opengewerkte kubus met een gouden bol met laurierbladeren. Met de zinspreuk Der Zeit Ihre Kunst – der Kunst Ihre Freiheit die boven de ingang werd aangebracht, werd de ideële betekenis van het bouwwerk geaccentueerd.

De belangrijkste expositie van de Secession was de XIVe tentoonstelling in het voorjaar van 1902, een tentoonstelling gewijd aan Ludwig van Beethoven en waar het ideaal van de Wiener Secession, das Gesamtkunstwerk, volop tot uitdrukking was gebracht. Max Klinger had een beeld van Beethoven vervaardigd uit verschillende materialen. Een aantal kunstenaars had muurschilderingen en reliëfs aangebracht. Gustav Klimt leverde de belangrijkste bijdrage met zijn Beethovenfries. Daarvoor had hij zich laten inspireren door de 9e symfonie van Beethoven, met name door het imposante slotkoor, Schillers Ode an die Freude. Dit verhaal werd door Klimt uitgewerkt in op elkaar aansluitende scènes met een totale lengte van meer dan 34 meter. Ter completering van het geheel voerde Gustav Mahler, destijds hoofd van de Hofopera, op de avond voor de officiële opening een eigen bewerking van op van de 9e symfonie van Beethoven.

Met de dominerende ornamentiek en het uitbundig gebruik van goud, die kenmerkend zijn voor de Beethovenfries, begint in het werk van Gustav Klimt de ‘gouden periode’ die in het in 1908 gereedkomende schilderij De Kus zijn hoogtepunt beleeft. Met krachtige symboliek en een uitnodigend decor bewijst het werk in die jaren eer aan de zinnelijke lust. Maar ook de donkere kant van het menselijk bestaan wordt hier afgebeeld, de dreiging van dood en verval. De Kus geldt wereldwijd als het icoon van de Wiener Secession en bevindt zich tegenwoordig in het Oberes Belvédère in Wenen.

De bekroning van de Wiener Secession en de Wiener Werkstätte (opgericht in 1903 in navolging van de Engelse en Schotse hervormingsbewegingen van de kunstnijverheid) werd tussen 1905 en 1911 gerealiseerd met het Palais Stoclet in Brussel. Deze villa gelegen aan de Avenue Tervuren, werd vervaardigd in opdracht van Adolphe Stoclet (1871-1949). In de stad van Horta, Van der Velde en Hankar waren het dit keer Hoffmann, Klimt en de Wiener Werkstätte die een Gesamtkunstwerk creëerden, van tafelbestek tot tuinarchitectuur, van voorgevel tot badkamer, over de hele linie heerst een onderlinge samenhang van diverse elementen.

Hoffmann schreef in zijn memoires: Vanaf het begin was er geen sprake van enige financiële belemmering. Stoclet wilde een groot en uitzonderlijk huis, was zeer kunstminnend en gaf ons in alles volledig de vrije hand. Niemand is er ooit achter gekomen wat het huis gekost heeft. Stoclet heeft dat geheim, samen met zijn door Hoffmann ontworpen zwart/ witte zakdoek, mee in zijn graf genomen. Maar alleen de toegepaste materialen moeten al een fortuin hebben gekost nog afgezien van het gigantische werk dat niet alleen door ambachtslieden maar ook door kunstenaars werd uitgevoerd. Klimt heeft lange tijd aan de ontwerpen gewerkt en bij de uitvoering ervan door de Wiener Werkstätte heeft alles nog eens steng gecontroleerd. Het fries dat Klimt ontworpen heeft voor de eetkamer van Palais Stoclet in Brussel bestaat uit 15 witte marmeren panelen, 7 aan elke muur en de laatste los in de erker geplaatst. In de panelen zijn koperen en zilveren plaatjes, koralen, halfedelstenen, gouden mozaïeken en stukjes emaille ingelegd. Alleen het materiaal kostte destijds al zo’n 100.000 kronen; Klimt zal datzelfde bedrag ook nog eens aan honorarium gevraagd hebben. Als je dan beseft dat een hoog ambtenaar per jaar ongeveer 7000 kronen verdiende, kun je je enigszins voorstellen wat een fortuin deze stadsvilla gekost moet hebben.

Gustav Klimt en vrouwen: “… want ik vrees en respecteer echte liefde …”
Klimt heeft zich, met uitzondering van zijn vroegste werk, bij zijn portretten alleen toegelegd op afbeeldingen van vrouwen. Samen met zijn tekeningen laten die zien dat hij één van de grootste erotici van de kunstgeschiedenis is.

Over Gustav Klimt, die nooit trouwde en bij zijn moeder bleef wonen tot aan haar dood, deden in het Wenen van rond de eeuwwisseling vele geruchten de ronde, over affaires met zijn modellen en ook met de opdrachtgeefsters voor portretten, die uit de hoogste burgerlijke kringen komen. Klimt, die vaak op foto’s staat in zijn schildersmantel, die wel een monnikspij lijkt, en dan een strenge, afstandelijke pose aanneemt, zou 14 buitenechtelijke kinderen gehad hebben. Ook zijn levenslange verbondenheid met Emilie Flöge blijft onduidelijk. Als hun briefwisseling na tientallen jaren gevonden wordt, lijkt die geen enkele uitleg te bieden en alleen over het alledaagse te gaan. En toch klinkt hieruit een decennialange diepe verbondenheid tussen Emilie Flöge en de schilder. Maar wat er ook van de vele geruchten waar geweest mag zijn, er zijn tijden waarin de gebeurtenissen zich zodanig toespitsen dat zelfs Klimt, zoals hij eens toegeeft, zelf niet meer weet hoe het met zijn verhoudingen zit. Als hij na het schandaal met Alma Schindler (die later Alma Mahler-Werfel wordt) vanuit Venetië terugvlucht naar Wenen, vergeet hij niet meteen een telegram naar Emilie Flöge te sturen om zijn komst aan te kondigen. Mogelijk heeft hij er op dat moment ook aan gedacht dat twee van zijn modellen bijna moesten bevallen en dat hij het vaderschap over deze kinderen zou erkennen. Klimt beperkt zich echter niet tot het afbeelden van naakte jonge vrouwen, maar geeft vorm aan alle vormen van vrouwelijkheid, zwangerschap net zo zeer als ouderdom en het verlies van lichamelijke schoonheid. In overeenstemming met het denken van zijn tijd maakt de vrouwelijkheid voor Klimt deel uit van de natuur, en door zijn afbeeldingen van vrouwen geeft hij uitdrukking aan de natuurlijke cyclus van opkomst en ondergang.

Na drie decennia van intensief werken, met talrijke overwinningen en ook de nodige vijandelijkheden, werd  Gustav Klimt getroffen door een beroerte (als gevolg van syfillis). Op 6 februari 1918, slecht 55 jaar oud, sterft hij. Zijn graf bevindt zich op het kerkhof van Hietzing. In datzelfde jaar stierven vele geestverwante pioniers in Wenen, zoals Otto Wagner, Kolo Moser en Egon Schiele. Daarnaast was het sterfjaar van Klimt tevens het einde van de Donaumonarchie. Het einde van de Eerste Wereldoorlog betekende ook het einde van het Habsburgse keizerrijk.

Voor een overzicht van de exposities in Wenen ter gelegenheid van 150 jaar Gustav Klimt, kijk op de volgende websites:
http://www.austria.info/nl/cultuur/gustav-klimt-jaar-2012-1555843.html

Wil je een lezing organiseren over Gustav Klimt? Voor meer informatie klik hier

5 gedachten over “150 jaar Gustav Klimt

  1. Pingback: Klimt wist het al: kinderen zijn de toekomst | Karin Haanappel

  2. Pingback: Klimt wist het al: kinderen zijn de toekomst | Kunst & Kind

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s